Ekspresjonizm

Terminu „ekspresjonizm” użył po raz pierwszy w 1901 roku francuski malarz o nazwisku Harve. Nazwa odnosiła się do cyklu jego obrazów wystawionych w Salonie Niezależnych. Ekspresjonizm szybko stał się ogólną nazwą dla kierunków w sztuce z początków dwudziestego wieku, dla których istotnym bodźcem była ludzka psychika. Ekspresjonizm kojarzy się przede wszystkim z silnymi emocjami niepokojącymi stanami ducha i niewyjaśnionymi działaniami ludzkiej świadomości, które inspirują artystów do poszukiwania nowych form artystycznego wyrazu. Łacińskie słowo „expressio” oznacza wyrażanie. Ekspresja jest więc synonimem wyrazistości i siły oddziaływania. Stąd wziął się termin ekspresjonizm nastawiony właśnie na wyrażanie silnych odczuć. To w Niemczech – państwie, w którym przyspieszona industrializacja i skutki pierwszej wojny źle wpłynęły na moralność obywateli – narodził się ekspresjonizm. Jego początki sięgają jednak lat wcześniejszych, zwłaszcza zaś okresu przełomu wieków – okresu schyłkowego, pełnego lęków i niepokojów. Powiązani z tym nurtem twórcy to nie tylko sławni malarze, tacy jak Vincent Van Gogh, Edward Munch czy Paul Gauguin, którzy są uznawani za prekursorów nurtu. Ekspresjonizm określa bowiem różne dziedziny sztuki i odegrał istotną rolę nie tylko w malarstwie, ale także w literaturze, muzyce czy filmie. Nurt ten był odpowiedzią na mentalność i obyczajowość mieszczańską, którą ekspresjoniści mocno krytykowali. Nie narodziłby się z pewnością nurt taki, jak ekspresjonizm, gdyby nie silne zwątpienie i poczucie kryzysu. Był bowiem w jakimś sensie ekspresjonizm odpowiedzią na wydarzenia związane z pierwszą wojną światową. Według ekspresjonistów jedynym lekarstwem na odnowę sztuki w dobie jej upadku miało być przedstawianie zdeformowanej rzeczywistości, co – w ich mniemaniu – oddawać by miało jej ludzki charakter. Ekspresjoniści chętnie sięgali po takie środki jak kontrast, czy wspomniana już wcześniej deformacja. Czasem forma okazywała się ważniejsza od treści dzieła. W malarstwie ekspresjonistycznym dominowały mocne i bardzo wyraziste kolory. W literaturze ekspresjonistycznej zaś stosowano wiele epitetów, a w opisach dominowały szczegóły związane z jaźnią piszącego podmiotu. Nierzadko pisarze przelewali na swe dzieła patos, który dla czyelników okazywał się niezrozumiały. W filmie ekspresjonistycznym charakterystyczną cechą była zdeformowana przestrzeń. Ekspresjonizm to nurt silnie inspirujący się filozofią. Ptaronowali mu między innymi tacy myśliciele jak Fryderyk Nietzsche, Artur Schopenhauer i Henri Bergson. Opisywane przez nich pojęcia, takie jak : pesymizm, indywidualizm czy intuicja znajdowały swoje odbicie w dziełach ekspresjonistów. Nierzadko ekspresjoniści popadali w silne stany egzaltacji. W Polsce najsłynniejszym eksprejonistą był Stanisław Przybyszewski. To w jego pisarstwie odnaleźć można inspiracje eurpejskim nurtem eksprejonizmu. Przybyszewski wniósł do literatury oryginalny opis psychologii jednostki artystycznej.